Acil servislerde karşılaşılabilecek ve hastanın ACİL olarak başvuru yaptığı durumlarla ilgili bir kaç örnek tanı listesi oluşturalım
Akut Derin Ven Trombozu (DVT)
DVT nedir?
Bacakta (genelde baldır veya uylukta) derin toplardamarın içinde pıhtı oluşmasıdır.
Kan normalde kalbe doğru akar.
Ama damarın içinde pıhtı oluşursa:
* Kan akışı bozulur
* Damar tıkanır
* Pıhtı kopup akciğere gidebilir
Bu yüzden önemlidir.
Belirti nasıl olur?
Hasta acile gelir ve der ki:
“Bir bacağım aniden şişti”
“Bastıkça ağrıyor”
“Isı var”
“Yürürken çekiliyor”
Genelde tek taraflıdır.
Tanı nasıl konur?
Acilde şüphelenilirse:
Doppler USG yapılır
Damarda kan akışı kesilmiş görünür
Pıhtı görüntülenir
👉 Bu noktada artık “doğrulanmış DVT” olur.
Enoksaparin neden hemen başlanır?
Enoksaparin:
*Yeni pıhtı oluşmasını engeller
*Mevcut pıhtının büyümesini durdurur
*Emboli riskini azaltır
⚠ Eğer beklenirse:
*Pıhtı büyüyebilir
*Pulmoner emboli (PE) gelişebilir
*Bu yüzden tanı konur konmaz başlanır.
“Acil müdahale gerektirir” demek ne demek?
Şu anlama gelir:
* Tedavi ertelenemez
* Birkaç gün sonra başlanmaz
* Aynı gün başlanır
* Gecikme hayati risk doğurur
İşte SUT’taki acil tanımı buna girer.
Basit örnek
Hasta: 34 yaş
Ani tek taraflı bacak şişliği
Doppler: femoral ven trombozu
👉 Bu hasta acil kabul edilir
👉 Enoksaparin acilde başlanır
👉 Rapor aranmaz
👉 Reçeteye bu durum ifade edilir
Kimlerde olabilir?
DVT şu durumlarda sık görülür:
* Uzun süre hareketsizlik (ameliyat sonrası, uzun yolculuk)
* Travma
* Kanser
* Obezite
* İleri yaş
* Doğum sonrası dönem
* Doğum kontrol hapı kullanımı
* Kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları
* Gebelik
* Bütün hepsinde ana kural ACİL SERVİSE acil hasta olarak başvuru yapmış olması. Uzman branş polikliniklerinde bu durum geçerli DEĞİLDİR.
Pulmoner Emboli
Pulmoner Emboli (PE) Nedir?
Vücudun bir yerinde oluşan pıhtının (çoğunlukla bacaktan) kopup akciğer damarına gitmesi demektir.
Vücutta ne olur?
Normalde kan:
Bacak → Kalp → Akciğer → Oksijenlenir
Ama pıhtı varsa:
Bacakta oluşur
⬇
Kopar
⬇
Kalbe gelir
⬇
Akciğer damarını tıkar
Akciğerin bir kısmına kan gidemez.
Belirtiler neden olur?
1️⃣ Ani nefes darlığı
Akciğere kan gitmeyince oksijen alışverişi bozulur.
2️⃣ Göğüs ağrısı
Akciğer zarında gerilme ve damar tıkanması olur.
3️⃣ Taşikardi
Vücut oksijen azlığını telafi etmeye çalışır.
4️⃣ Oksijen düşüklüğü
Kan yeterince oksijenlenemez.
Neden hayati risk?
Eğer tıkanıklık büyükse:
* Kalbin sağ tarafı zorlanır
* Tansiyon düşer
* Şok gelişebilir
* Ani ölüm olabilir
Bu yüzden:
👉 Şüphe varsa bile beklenmez
👉 Antikoagülan hemen başlanır
Bu “acil müdahale gerektiren durum” tanımına girer.
Enoksaparin neden hemen verilir?
Enoksaparin:
* Yeni pıhtı oluşumunu engeller
* Mevcut pıhtının büyümesini durdurur
* Ölüm riskini azaltır
* BT sonucu beklenirken bile klinik çok şüpheliyse başlanabilir.
Pulmoner Emboli En Çok Kimlerde Görülür?
1️⃣ Uzun süre hareketsiz kalanlar
Büyük ameliyat sonrası
Ortopedik cerrahi (kalça/diz)
Yoğun bakım hastaları
Uzun yatak istirahati
Uzun uçak yolculuğu
2️⃣ Gebeler ve lohusalar
Özellikle 3. trimester
Sezaryen sonrası
Doğumdan sonraki ilk 6 hafta
3️⃣ Kanser hastaları
Aktif malignite
Kemoterapi alanlar
4️⃣ Daha önce DVT / PE geçirenler
5️⃣ Kalıtsal pıhtılaşma bozukluğu olanlar
Faktör V Leiden
Protein C eksikliği
Protein S eksikliği
Antitrombin eksikliği
6️⃣ Hormon kullananlar
Doğum kontrol hapı
Hormon replasman tedavisi
Tüp bebek tedavisi
7️⃣ Obez kişiler
8️⃣ Travma ve kırık hastaları
Özellikle kalça ve pelvis kırıkları
9️⃣ Kalp hastaları
Kalp yetmezliği
Atriyal fibrilasyon
🔟 İleri yaş
Akut Koroner Sendrom
Akut Koroner Sendrom (AKS) Nedir?
* Kalbi besleyen damarın ani daralması veya pıhtı ile tıkanmasıdır.
* Yani kalp kası yeterince oksijen alamaz.
* Buna kardiyak iskemi denir.
AKS üçe ayrılır:
1️⃣ STEMI (ST Elevasyonlu Miyokard Enfarktüsü)
Damar tam tıkalıdır
Kalp kası ciddi hasar görür
EKG’de ST elevasyonu vardır
Şiddetli göğüs ağrısı olur
🚨 En ağır tablodur.
2️⃣ NSTEMI (ST Elevasyonsuz MI)
Damar tam değil, kısmi tıkalıdır
Troponin yükselir (kalp hasarı vardır)
EKG’de ST elevasyonu yoktur
Yine kalp krizi sayılır ama STEMI’den biraz daha hafiftir.
3️⃣ Unstabil Anjina
Göğüs ağrısı istirahatte olur
Yeni başlamıştır veya sıklaşmıştır
Troponin normaldir
Ama damar ciddi risk altındadır
Kalp krizi gelişme riski yüksektir.
Enoksaparin neden verilir?
Bu durumlarda genellikle olay şudur:
Koroner damarda:
➡ Aterosklerotik plak yırtılır
➡ Üzerinde pıhtı oluşur
➡ Kan akışı azalır
Enoksaparin:
Pıhtının büyümesini engeller
Yeni pıhtı oluşumunu azaltır
Kalp krizinin ilerlemesini önler
Bu yüzden acilde hemen başlanabilir.
Neden acil sayılır?
Çünkü: 👇
👉 Kalp kası oksijensiz kalırsa ölür
👉 Dakikalar önemlidir
👉 Müdahale gecikirse kalıcı hasar olur
👉 Ölüm riski vardır
🔴 Bu nedenle SUT'taki “acil müdahale gerektiren durum” kapsamına girer.
Akut Koroner Sendrom (STEMI, NSTEMI, Unstabil anjina) kimlerde görülür?
En Sık Görülen Risk Grupları
1️⃣ İleri yaş
Erkeklerde >45 yaş
Kadınlarda >55 yaş
2️⃣ Erkek cinsiyet
Erkeklerde daha sık görülür
Kadınlarda menopoz sonrası risk artar
3️⃣ Hipertansiyon (Yüksek tansiyon)
4️⃣ Diyabet (Şeker hastalığı)
5️⃣ Sigara kullanımı
6️⃣ Yüksek kolesterol
7️⃣ Ailede erken yaşta kalp krizi öyküsü
8️⃣ Obezite
9️⃣ Hareketsiz yaşam
🔟 Stres ve yoğun psikolojik yük
Özel Durumlar
1️⃣ Daha önce kalp krizi geçirmiş olanlar
2️⃣ Koroner arter hastalığı bilinen kişiler
3️⃣ Kronik böbrek hastaları
4️⃣ Madde kullanımı (özellikle kokain)
Gebelikte kimlerde görülür?
Gebelikte nadirdir ama risk artar özellikle:
1️⃣ İleri yaş gebelik (35+)
2️⃣ Hipertansiyonu olan gebeler
3️⃣Diyabeti olan gebeler
4️⃣Preeklampsi olanlar
5️⃣Sigara içenler
6️⃣Çoğul gebelik
7️⃣Tüp bebek tedavisi sonrası
Gebelikte kalp krizi genelde:
1️⃣Spontan koroner arter diseksiyonu
2️⃣Artmış pıhtılaşma eğilimi
nedeniyle olur.
Akut İskemik İnme
Akut İskemik İnme Nedir?
Beyin damarının pıhtı ile tıkanması sonucu beyin dokusunun oksijensiz kalmasıdır.
Beyne kan gitmezse o bölgedeki hücreler dakikalar içinde hasar görür.
🔴En sık sebep: Atriyal Fibrilasyon (AF)
AF nedir?
* Kalp düzensiz atar
* Kulakçık içinde kan göllenir
* Pıhtı oluşur
* Bu pıhtı beyne gider
Bu yüzden:
AF öyküsü olan bir hasta ani konuşma bozukluğu / kol güçsüzlüğü ile gelirse
➡ embolik inme düşünülür.
Enoksaparin neden gündeme gelir?
Akut inmede ilk saatlerde genelde:
* Trombolitik tedavi (pıhtı eritici) değerlendirilir
* Mekanik trombektomi düşünülebilir
Enoksaparin ise:
* Yeni emboli riskini azaltmak
* AF kaynaklı tekrar pıhtıyı önlemek amacıyla bazı durumlarda verilebilir.
⚠ Ama burada karar daha dikkatli verilir. Çünkü erken dönemde kanama riski vardır.
Neden acil?
İnmede zaman = beyin.
Her dakika milyonlarca hücre ölür.
Bu yüzden acil değerlendirme gerekir.
En sık görülen risk grupları
1️⃣ Atriyal fibrilasyon (en önemli neden)
2️⃣ Kalp kapak hastalığı
3️⃣ Mekanik kalp kapağı
4️⃣ Yakın zamanda geçirilmiş kalp krizi
5️⃣ Kalp yetmezliği
6️⃣ İleri yaş
7️⃣ Hipertansiyon
8️⃣ Diyabet
9️⃣ Sigara
🔟 Yüksek kolesterol
Özel riskli durumlar
1️⃣ Daha önce inme geçirenler
2️⃣ Karotis damar darlığı olanlar
3️⃣ Pıhtılaşma bozukluğu olanlar
4️⃣ Kanser hastaları
5️⃣ Gebeler (özellikle preeklampsi varsa)
Yüksek Riskli Travma / Büyük Cerrahi Sonrası Tromboz Riski
Yüksek Riskli Travma / Büyük Cerrahi Sonrası Tromboz Riski Nedir?
Bazı yaralanmalar ve ameliyatlar sonrası kişi:
* Uzun süre hareket edemez
* Yatakta kalır
* Bacak kasları çalışmaz
* Kan damarda göllenir
* Bu durum pıhtı oluşumuna zemin hazırlar.
Neden pıhtı riski artar?
Travma ve büyük cerrahide 3 şey olur (Virchow triadı):
1️⃣ Kan akımı yavaşlar (immobilizasyon)
2️⃣ Damar duvarı hasar görür
3️⃣ Vücut travma nedeniyle pıhtılaşmayı artırır
Bu üçü birleşince DVT riski ciddi artar.
Enoksaparin burada neden verilir?
Amaç:
Pıhtı oluşmasını önlemek (profilaksi)
PE riskini azaltmak
Bu genelde “koruyucu doz” şeklindedir.
Neden acil kapsamına girer?
Çünkü:
Bu hastalar saatler içinde yatırılamayabilir
Travma ciddi ise risk hemen başlar
Gecikme DVT’ye yol açabilir
Bu nedenle acilde başlanabilir.
En yüksek riskli gruplar
1️⃣ Kalça kırığı olanlar
2️⃣ Pelvis kırığı olanlar
3️⃣ Büyük ortopedik ameliyat geçirenler
4️⃣ Çoklu travma hastaları
5️⃣ Omurga kırığı olanlar
6️⃣ Uzun süre sedyede hareketsiz kalanlar
7️⃣ Yoğun bakım hastaları
8️⃣ Uzun süre bilinçsiz kalanlar
9️⃣ Büyük kanser ameliyatı geçirenler
🔟 Obez hastalar
Gebelikte Akut Tromboz
Gebelikte Akut Tromboz Nedir?
Gebe kadında ani gelişen pıhtı oluşumu demektir.
Bu iki şekilde olabilir:
1️⃣ DVT (Derin Ven Trombozu) → Bacak damarında pıhtı
2️⃣ PE (Pulmoner Emboli) → Pıhtının akciğere gitmesi
Ayrıca özel bir grup vardır:
3️⃣ Mekanik kalp kapağı olan gebede kapak trombozu
Gebelikte Neden Pıhtı Riski Artar?
Gebelik doğal olarak:
* Pıhtılaşma faktörlerini artırır
* Kanı daha “koagülan” hale getirir
* Büyüyen rahim toplardamarlara baskı yapar
* Venöz dönüşü azaltır
Bu fizyolojik olarak koruyucu bir mekanizmadır (doğum kanamasına karşı).
Ama aynı zamanda tromboz riskini artırır.
Gebe Hastada DVT / PE
DVT nasıl olur?
➡Tek taraflı bacak şişliği
➡Ağrı
➡Isı artışı
➡Ani başlangıç
Doppler ile tanı konur.
PE nasıl olur?
➡Ani nefes darlığı
➡Göğüs ağrısı
➡Çarpıntı
➡Oksijen düşüklüğü
Hayati risk taşır.
👉 Bu yüzden enoksaparin hemen başlanabilir.
(Heparin grubu ilaçlar plasentayı geçmez, fetusa zarar vermez.)
Mekanik Kapaklı Gebede Tromboz
Mekanik kalp kapağı olan hastada:
➡Kapak üzerinde pıhtı oluşabilir
➡Kapak tıkanabilir
➡Emboli gelişebilir
➡Ani kalp yetmezliği oluşabilir
Gebelik zaten pıhtı riskini artırdığı için mekanik kapaklı gebeler çok yüksek riskli kabul edilir.
Neden acil kabul edilir?
Çünkü:
➡PE anne ölümüne yol açabilir
➡Kapak trombozu ölümcül olabilir
➡DVT PE’ye dönüşebilir
Bu nedenle:
👉 Şüphe varsa bile tedavi geciktirilmez
👉 Acilde enoksaparin başlanabilir
SUT’taki “acil müdahale gerektiren durum” kapsamına girer.
Gebelikte akut tromboz daha sık:
1️⃣ 3. trimesterde
2️⃣ Doğumdan sonraki ilk 6 haftada
3️⃣ Sezaryen sonrası
4️⃣ İleri yaş gebelikte (35+)
5️⃣ Obez gebelerde
6️⃣ Uzun süre yatak istirahati olanlarda
7️⃣ Çoğul gebelikte
8️⃣ Tüp bebek tedavisi görenlerde
9️⃣ Preeklampsi olanlarda
🔟 Daha önce DVT/PE öyküsü olanlarda
➡1️⃣ Kalıtsal pıhtılaşma bozukluğu olanlarda
➡2️⃣ Mekanik kalp kapağı olanlarda
